[Frekar Fubar Furðuheimar Mark III]

Þessi pistill um nauðganir og það sem mætti kalla nauðganamenningu hefur vakið töluverða athygli og farið víða um netheima. Það er fyllilega eðlilegt í ljósi þess að þarna er stungið á ákveðnum kýlum sem því miður er ekki nógu oft stungið á. Höfundur pistilsins sýnir mikið hugrekki með því að opna sig með þessum hætti og vekja þannig þarfa umræðu. Ég ætla að reyna að sýna samsvarandi hugrekki með því að tjá mig um þetta málefni af hreinskilni út frá karllægu sjónarhorni.

Sæunn talar um 'hákarla', sem er afar frjó samlíking. Sannleikurinn er nefnilega sá að líkt og hún bendir á, þá hálfpartinn elur samfélag okkar á hákörlum. Hákarlinn er þessi kaldi töffari sem nálgast heiminn í heild sinni, og sér í lagi konur, líkt og bráð sem þarf að veiða og sigrast á. Í sinni öfgafyllstu og ógeðfelldustu mynd er þetta nauðgari og hrotti, en sá hákarl sem er nánast samfélagslega viðurkenndur er sá sem fær útrás fyrir hákarlseðlið innan ramma laga og félagslegra viðmiða. Hann bakar sér kannski ekki endilega vinsældir allra í kjölfarið, en hann nýtur sannarlega virðingar innan ákveðinna kreðsna. Barney Stinson úr sjónvarpsþáttunum How I Met Your Mother er til að mynda hinn erkitýpíski hákarl; maður sem notar konur eins og gólfmottur og er lafhræddur við allt sem svo mikið sem nálgast það að heita skuldbinding. Í því samhengi er reyndar mjög áhugavert að kafa aðeins ofan í persónuna og átta sig á því að forsaga hans er sú að eitt sinn var hann einstaklega ljúfur og auðsveipur maður, en í kjölfar þess að verða fyrir vonbrigðum í ástum ákvað hann að snúa blaðinu algjörlega við, herða sig upp, og skapa sér hákarlsímynd. Innst inni á hann sér þó enn sínar viðkvæmu hliðar og hefur efasemdir um gildi lífernis síns, eins og farið er yfir af þónokkurri lagni í þáttunum. Í gegnum Barney eru þannig skoðaðar öfgar í tvær áttir. Annars vegar mjúki og væmni bangsinn sem lætur vaða algjörlega yfir sig, og hins vegar harði og svali hákarlinn sem lokar á tilfinningar sínar af ótta við að vera .særður eða álitinn veikgeðja.

Það er nákvæmlega milli þessara öfga sem nútímakarlmanninum hættir til að sveiflast, og mörgum okkar líður oft eins og við séum í þessum efnum hálfpartinn milli steins og sleggju. Það er hið minnsta algjörlega víst að mér hefur sjálfum oft liðið þannig. Í mínum dekkstu stundum hef ég fyllst vonleysi yfir því finnast ég engan veginn geta uppfyllt þær kröfur sem samfélagið og konur gera til mín sem karlmanns, og meira að segja fundist það mér vera algjörlega á huldu hverjar þessar kröfur eru. Stundum hefur þetta leitt til þess að ég hef heillast af hákarlshlutverkinu, en ég hef sem betur fer aldrei fundið mig almennilega í því.

Það er auðvitað mjög í tísku að kenna 'feðraveldinu' um þau samfélagslegu mein sem leiða til krísna af þessu tagi, en ég held engu að síður að í slíkum málflutningi felist sannleikskorn. Líkt og Sæunn kemur inn á tíðkast í vestrænu nútímasamfélagi ákveðin dýrkun á 'strákamenningu', og það er slík menning sem held að einkenni feðraveldið öðru fremur. Feðraveldið elur ekki af sér fullþroska og ábyrga karlmenn, heldur stráka í karlmannslíkömum. Strákar verða einmitt alltaf strákar en ekki karlmenn, og djúpt undir hrjúfum hákarlsskrápi stráksins sem aldrei náði að vaxa almennilega úr grasi grassera sálarmeinin, og brjótast út í sínum verstu myndum í hegðun á borð við þá sem Sæunn lýsir í pistli sínum. Það er nokkuð til í því sem foreldrar okkar sögðu okkur margir hverjir þegar við lentum í því að vera strítt sem krakkar, að þeir sem koma illa fram við aðra gera það af því þeim líður sjálfum illa. Ég get vissulega einungis talað fyrir sjálfan mig, en fyrir utan óöryggi með kynhlutverk mitt hefur mitt helsta sálarmein í gegnum árin verið meðvirkni; mjög lúmskt og ætandi mein sem lítið sem ekkert ekkert skilur eftir andlega. Það hjálpar ekki heldur beinlínis til að réttlætingarnar fyrir því að vera hákarl má finna afskaplega víða. Þeir sem heillast af vísindahyggju geta til að mynda fundið sig í erfðafræðihugmyndum, þar sem skipa má körlum og konum þröng hlutverk. Karlinum er til að mynda sagt eðlislægt að vilja 'dreifa fræjum' sínum sem víðast, en ekki bindast neinum tilfinningaböndum, og hákarlinn sagður sú manngerð sem allar konur vilja innst inni. Þarna vill gleymast að út frá nákvæmlega sömu forsendum er alveg jafn hæglega hægt að réttlæta allt öðruvísi kynhlutverk. Ég held að í þessum efnum, sem svo mörgum öðrum, lesi fólk það út úr staðreyndum sem það vill lesa út úr þeim.

Öll erum við jú viti bornar verur og hljótum að bera ábyrgð á sjálfum okkur, okkar viðhorfum og okkar gjörðum. Fyrsta skrefið í átt að því að breyta samfélaginu er að breyta sjálfum sér, og í því hef ég unnið ötullega, og og hyggst halda því áfram svo lengi sem ég lifi. Þar tek ég mér meðal annars til fyrirmyndar Barney Stinson, sem vissulega nær að þroskast og vitkast eftir því sem á þættina líður, og hrista aðeins af sér hákarlsbúninginn. Fyrirmyndirnar finnast nefnilega hér og þar, þegar að þeim er leitað. Í flóknu og á köflum firrtu nútímasamfélagi þarf bara því miður stundum að leita frekar lengi að þeim.

Öll búum við yfir hæfileika sem kalla má innsæi. Þetta er getan til þess að finna á sér hvaða hlutir eru sannir og merkingarríkir. Þessihæfileiki er kominn frá hinum innsta kjarna okkar, sem veit mun meira um heiminn en við vitum meðvitað sjálf – ekki síst um andlegar víddir hans. Lög andans eru rituð í hjörtum okkar, og með því að fylgja ávallt hjartanu getum við verið nokkuð viss um að rata réttan veg í lífinu. Ekki er þar með sagt að rökhugsun eigi ekki fullan rétt á sér; hún er þarfur þjónn, en að sama skapi er hún harður húsbóndi. Hinar andlegu hliðar tilverunnar er aldrei nokkurn tímann hægt að uppgötva með rökhugsuninni einni saman. Þær spretta þvert á móti upp úr tilfinningum; flæða frá hjartanu, sé þeim er leyft að flæða. Jesús Kristur orðaði þessa staðreynd svo: „Sá sem trúir á mig, frá hjarta hans munu renna lækir lifandi vatns, eins og ritningin segir.” Rökhugsunin þekkir aðeins aðgreiningar og flokkanir, en hjartað sér heiminn sem órofna og gullfallega heild. Þar sem rökhugsunin sér tvo hluti, sér hjartað sem tvær hliðar á sama peningi; fyrir því er allt í raun eitt þegar allt kemur til alls.

Þetta eina litla atriði, að sjá undirliggjandi tengingu milli hluta sem virðast ólíkir á yfirborðinu og sameina þar með andstæður, mætti jafnvel kalla aðallykilinn að andlegum þroska. Þannig sér hinn andlega þroskaði einstaklingur lítinn mun á meðvitund sinni og undirmeðvitund, eða þá á sjálfum sér og heiminum sem hann skynjar – og um leið veit hann að allt sem hann skynjar í sjálfum sér skynjar hann í heiminum, og öfugt. Hann skynjar hina heildrænu fegurð heimsins, og þar með hina heildrænu fegurð í sjálfum sér.

Með því að tengjast hjartanu má þannig öðlast ákveðna ófrávíkjanlega sjálfselsku. Sjálfselska er orð sem hefur því miður öðlast frekar neikvæða merkingu; flestir tengja það við sjálfhverfu – en samt sem áður eru þetta tveir aðskildir hlutir. Það að elska sjálfan sig getur aldrei verið neikvætt, heldur er það þvert á móti algjört lykilatriði í lífinu. Jesús Kristur sagði okkur að elska náunga okkar eins og sjálfa okkur, en það er auðvitað ekki hægt nema með því að elska sjálfan sig til að byrja með – og það er ekki nema þegar sjálfselskan er á kostnað ástar á náunganum sem hún snýst upp í sjálfhverfu.. Það að litið er á hugtakið sjálfselsku sem neikvætt fyrirbæri segir kannski allt sem segja þarf um hversu mjög fólk hefur misst sjónar á þessu atriði. Kannski væri best að taka hreinlega upp annað og ferskara orð til þess að lýsa ást á sjálfum sér; það kæmi til að mynda sjálfsást til greina. Það er nákvæmlega þannig skynjun á sjálfinu, og um leið heiminum, sem andleg vakning miðar að.

Sönn sjálfselska er hins vegar mjög erfið – ekki síst vegna þess að í flestum okkar búa hlutir sem við erum ekki beinínis stolt af. Hér er fróðlegt að leita í smiðju sálfræðingsins Carls Gustavs Jungs. Hann taldi að hver hefði bókstaflega sinn djöful að draga; skuggann eins og hann kallaði fyrirbærið. Að hans mati var hin helsta hindrunin á hinni andlegu þroskabraut sú að horfast óttalaust í augu við þennan skugga og sætta sig við hann. Of mörgum hættir hins vegar til að hatast út i þennan skugga, og jafnvel bæla hann niður. Skugginn er þó alltaf til staðar með einum eða öðrum hætti, þannig að þegar hann er bældur fer fólk að sjá hann í öðrum; verður mjög upptekið af því að sjá lesti í fari annarra í stað þess að horfast í augu við nákvæmlega sömu lesti í sjálfum sér. Jesús Kristur talaði um að sjá flísina í auga bróður síns, en ekki bjálkann í manns eigin auga, sem er mjög skemmtileg leið til að orða þetta. Í trúarlegu samhengi virkar þessi sálfræði gjarnan þannig að fólk verður mjög upptekið af djöflinum og hrætt við hann; sér hann alls staðar og rígheldur í trú sína í sífelldum ótta við að ef það sleppi af henni tökunum að hinu minnsta leyti muni djöfullinn ná til þeirra. Þetta er auðvitað bara enn ein leið til að flýja sjálfan sig, og því miður geta trúarbrögðin verið öflugt tæki til þess, rétt eins og þau geta verið öflugt tæki til sjálfsskoðunar þegar gengið er út frá því að það sem kallað er djöfull er fyrst og fremst ákveðnar kenndir innra með okkur sjálfum.

Hér er sumsé strax komin ákveðin þversögn, eins og svo algengt er þegar tekist er á við andlegar áskoranir. Hvernig er hægt að elska sjálfan sig algjörlega, sætta sig við sjálfan sig alveg eins og maður er, þegar í manni býr svo margt illt? Þetta er spurning sem allir hinir mestu andlegu meistarar sögunnar hafa tekist á við, og svar þeirra er alltaf hið sama: Aðeins með óttalausri og ódómharðri sjálfsskoðun er þetta mögulegt. Aðeins með því að kafa algjörlega ofan í hið illa í sjálfum sér er hægt að sætta sig við það, og þar með yfirstíga það. Þetta er það sem í austrænum hefðum á borð við taóisma og búddisma er kallað að sigra sjálfan sig, og í þeim hefðum er það talið margfalt ríkari uppspretta valds og visku en það að sigrast á öðrum.

Hver er þá leiðin til sjálfsskoðunar? Þar eru margar aðferðir mögulegar, en ein mjög hagnýt og fljótleg leið til að gera þetta er hreinlega að setjast niður og skrifa. Gera nákvæma útttekt á öllum sínum kostum og göllum; setja hvora fyrir sig á lista, og skilja þar ekkert eftir. Ekki er nóg að hugsa bara um þessi atriði, því að með því að setja hluti niður á blað verða þeir raunverulegri fyrir manni. Við mannfólkið erum útbúin frá náttúrunnar hendi þannig að við gefum öllu því sem er í ytra umhverfi okkar sérstakan gaum, þannig að með því að setja hluti niður á blað og horfa á þá erum við í raun að vissu leyti að neyða sjálf okkur til að horfast algjörlega í augu við þá. Hugsanir og tilfinningar eru hverfular, en það sem stendur á blaði er það ekki.

Hér er líka best að skrifa í fyrstu persónu; setja efst á hvorn lista fyrir sig „Ég er …”, og síðan t.d. gáfaður/gáfuð, frekar en að skrifa niður ópersónulegri hugtök á borð við ‘gáfur’. Munurinn á þessu tvennu blasir kannski ekki endilega við, en þetta atriði skiptir samt sem áður töluverðu máli upp á hvernig maður horfir á þessa eiginleika sína. Með því að skrifa í fyrstu persónu er maður að eigna sér þá algjörlega, en með því að skrifa í hugtökum er hættara við að maður sé að halda eiginleikunum í ákveðinni fjarlægð frá sér.

Gott er að byrja á kostunum, og þegar maður er viss um að þeir séu allir komnir á blað má snúa sér að því að lista upp gallana – en þetta skiptir ekki öllu máli, og vinnan við listana getur þess vegna farið fram samhliða. Allt fer það eftir því hvað hverjum og einum þykir henta betur.

Þegar gallarnir eru settir á blað þarf að gæta sérstaklega að því að sumir þeirra gætu verið bældir og því ómeðvitaðir – en hvernig má komast að einhverju sem maður veit ekki af meðvitað? Hér er hjálplegt að hafa í huga tilhneiginguna til að varpa hinum ómeðvituðu löstum manns yfir á aðra. Eftir að hinir meðvituðu lestir hafa verið skrifaðir niður er því gott að skrifa líka niður annan lista yfir lesti í fari annars fólks sem fara í sérstaklega í taugarnar á manni (sumsé, vekja mjög sterk tilfinningaleg viðbrögð hjá manni), því líklegt er að þetta séu einmitt þeir lestir sem maður er að bæla hjá sjálfum sér. Til að binda enda á þá bælingu þýðir ekkert annað en að kafa virkilega vel ofan í þessa lesti; skoða allt lífshlaup sitt og sálarlíf í ljósi þeirra, og gæta að því hvort þar sé ekki eitthvað að finna sem gefur sterkar vísbendingar um að maður sé einmitt haldinn þessum löstum. Í hvert sinn sem maður uppgötvar með þessum hætti meðvitað að einhver af þessum löstum sem pirra mann í fari annarra er löstur sem maður hefur verið að bæla hjá sjálfum sér skal setja hann á listann yfir manns eigin lesti.

Líkt og öll önnur vinna sem tengist undirmeðvitundinni getur þetta ferli tekið tíma, og hér er því best að gefa sér nægan tíma og reyna ekki að þvinga neitt fram áður en maður er tilbúinn að takast á við það, heldur frekar að láta innsæið ráða og stýra ferlinu, og leyfa hlutunum að síast inn í meðvitundina á sínum eðlilega hraða.

Að öllu þessu loknu er komið að skemmtilegasta hlutanum. Listinn yfir lestina er tekinn fram, og fyrir hvern löst er samsvarandi kostur færður á listana yfir kostina. Ef einn lösturinn á lastalistanum er til dæmis ‘latur’, þá skal setja kostinn ‘duglegur’ á kostalistann. Af hverju? Jú, af því þessar andstæður lastanna búa í okkur rétt eins og lestirnir. Það kann að liggja djúpt á þeim, en þeir eru allir þarna einhvers staðar. Þetta er í raun fullkomlega rökrétt; ef við vitum hvað það er að vera latur þá vitum við líka hvað það er að vera duglegur – rétt eins og við getum ekki þekkt hið illa nema að þekkja hið góða líka.

Þetta er annað dæmi um hvernig andlegur þroski snýst að miklu leyti um að þekkja andstæður, og hvernig þær eru algjörlega nauðsynlegar í heiminum. Í heimi þar sem allt er til dæmis algott myndi enginn þekkja hið góða sem gott, og engin sérstök dyggð væri í því að vera góður. Enginn gæti heldur upplifað þá gleði sem fylgir því að breyta rétt. Í raun er erfitt að ímynda sér heim af þessu tagi út frá mannlegum forsendum, því með honum væri til að mynda nánast gert út um þann frjálsa vilja sem við eigum að venjast.

Í taóisma er talað um yin og yang, sem venjulegast er túlkað sem hið kvenlega og hið karllega – en yin og yang táknar líka allar aðrar andstæður sem fólk getur ímyndað sér. Taóið, sem er samsett af yin og yang, er táknrænt fyrir heiminn í heild sinni og hvernig hann verður til út frá mýgrút af andstæðum sem styðja hvor aðra. Því hefur verið haldið fram að ef maður skilji þetta atriði fullkomlega, þá skilji maður í raun allt annað – en það er kannski hægara sagt en gert! Það má þó alltaf reyna, og einn liður í þeirri viðleitni er að sjá hvernig andstæður takast á í manns eigin sálarlífi og eru í raun nauðsynlegar; án þeirra væri maður ekki mannlegur. Rétt eins og erfitt er að ímynda sér algóðan heim er erfitt að ímynda sér algóðan mann, því hið góða í manninum sprettur ekki síst af því að þekkja hið illa í sjálfum sér, en hafa vit og visku til að forðast það eftir fremsta megni.

Hér sést því hvernig lestirnir eru í raun yfirstignir með því að kafa nógu rækilega ofan í þá. Vissulega hverfa þeir aldrei alveg, en með því að skilja að þeir eru gildi á skala andstæðna og sætta sig við þá sem slíka finnst leið til að minnka þá – einblína á andstæður þeirra, kostina, og stefna að því að uppfylla þá í sjálfum sér. Hér sést skýrt og greinilega hvernig andlegur þroski snýst um að sameina andstæður og yfirstíga þær. Í þessari viðleitni er því gott að hengja kostina upp einhvers staðar þar sem maður sér þá reglulega, til að minna sig á þá stöðugt – aftur út frá þeirri mjög mikilvægu forsendu að það sem er í ytra umhverfi manns hefur mikil áhrif á hvað maður hugsar, og hvernig.

Einnig ætti að vera ljóst að með ítarlegri sjálfsskoðun af þessu tagi er maður líka að kafa ofan í hið sammannlega, og uppgötva það að maður á kannski meira sameiginlegt með öðru fólki en maður gerði sér grein fyrir. Þeir lestir sem pirra mann í fari annarra reynast vera lestir sem maður er að bæla hjá sjálfum sér, og þeir kostir sem maður telur sig ekki búa yfir og sér einungis í fari annarra búa reynast líka vera í manni sjálfum. Þannig minnkar hinn sýnilegi munur á manni sjálfum og öðru fólki, sem er enn ein sameining andstæðna.

Auðvitað er síðan ekkert sem bannar það að endurtaka þetta ferli hvenær sem þörf þykir á því, og jafnvel laga það að því sem manni þykir best henta og bæta við það. Í raun eru einu bráðnauðsynlegu forsendurnar þær að þetta sé gert af fullri hreinskilni og vilja til að skilja sjálfan sig fullkomlega og bæta sig þar með, sem og það að gera þetta ekki bara í huganum, heldur í ytri heiminum. Það má nota ýmsar aðrar leiðir en orð til að minna sig á kostina; til dæmis myndir og tónlist – og þeir sem hafa listræna hæfileika geta meira að segja skapað sér eitthvað sjálfir í þessa veru sem hefur sérstakt persónulegt gildi. Sjálfur hef ég til dæmis mjög gaman af því að hlusta á tónlist, og styrki því sjálfan mig reglulega með þeim hætti að spila einhverja tónlist í tölvunni sem mér finnst hafa sjálfsstyrkjandi gildi, og skoða myndir af sjálfum mér um leið. Í þessum efnum líkt og mörgum öðrum er ímyndunaraflið í raun það eina sem takmarkar möguleikana.

Önnur aðferðafræði sem er mjög gott að tileinka sér er að skoða sjálfan sig í núinu – sumsé að vera stöðugt meðvitaður um það sem hrærist innan í manni, og þannig koma sér upp leið til að geta horft á sjálfan sig utan frá og gripið inn í og stöðvað allar óæskilegar hugsanir og tilfinningar sem spretta upp. Þetta er hins vegar bersýnilega hægara sagt en gert – því ef þetta væri auðvelt myndum við flest eða jafnvel öll hafa fullkomna stjórn á sjálfum okkur, og það er deginum ljósara að svo er alls ekki. Af hverju reynist okkur sjálfsstjórn svona erfið? Það er vegna þess að sálarlíf okkar er þess eðlis að því meira sem við streitumst á móti einhverju í okkar fari, þeim mun sterkara verður það! Hér er því komin önnur þversögn og andleg áskorun – hvernig er hægt að stjórna sjálfum sér þegar allar tilraunir til að beita viljanum til að stjórna sjálfum sér eru í raun dæmdar til að mistakast, og jafnvel hafa þveröfug áhrif þegar upp er staðið? Þetta erfiða vandamál hefur verið eitt af hinum helstu viðfangsefnum trúarbragðanna. Páll Postuli orðaði þetta til að mynda svo í Rómverjabréfinu: „Hið góða, sem ég vil, gjöri ég ekki, en hið vonda, sem ég vil ekki, það gjöri ég. En ef ég gjöri það, sem ég vil ekki, þá er það ekki lengur ég sjálfur, sem framkvæmi það, heldur syndin, sem í mér býr. Þannig reynist mér það þá regla fyrir mig, sem vil gjöra hið góða, að hið illa er mér tamast. Innra með mér hef ég mætur á lögmáli Guðs, en ég sé annað lögmál í limum mínum, sem berst á móti lögmáli hugar míns og hertekur mig undir lögmál syndarinnar í limum mínum.”

Aftur hafa hér allir hinir mestu andlegu meistarar sögunnar fundið svarið, og aftur felst svarið í óttalausri og ódómharðri sjálfsskoðun – að viðurkenna djöfulinn innra með sér og horfast kyrfilega í augu við hann, í stað þess að streitast á móti honum. Neikvæðum hugsunum og tilfinningum er algjörlega leyft að koma fram, þær viðurkenndar án dómhörku sem hluti af okkur sjálfum – og þá hverfa þær svo gott sem af sjálfu sér. Í Bókinni um veginn eftir Laó Tse, grundavallarriti í taóismanum, er þetta orðað svo: „Gefðu hinu illa ekkert til að streitast á móti, og það mun hverfa af sjálfu sér.” Það er í þessu augnamiði sem iðkanir á borð við hugleiðslu og jóga urðu til; með hjálp þeirra þjálfar fólk sig í að skoða sálarlíf sitt án dómhörku, róa hugsarnir sínar, og mýkja viljann sem hættir til að streitast sjálfkrafa á móti öllu hinu neikvæða í okkar fari, með þeim afleiðingum að sálarlíf okkar verður tvískipt.

Jesús Kristur þekkti ekki til agaðra sjálfsskoðunarhefða af þessu tagi, þannig að við vitum ekki hvað honum hefði fundist um þær. Hér hjálpar heldur ekki til að hann hafði í raun ekki margt að segja beint út um sjálfsskoðun yfir höfuð, heldur einblínti hann þeim mun meira á hvaða augum fólk ætti að líta náungann. Þó sagði hann til að mynda þetta þegar hann talaði um flísina og bjálkann: „Hræsnari, drag fyrst bjálkann úr auga þér og þá sérðu glöggt til að draga flísina úr auga bróður þíns.", en hérna lét hann alveg ósagt hvernig mætti ná þessu fram. Það er því harla skrítið að þetta vandamál hafi orðið Páli Postula að umfjöllunarefni, en hans leið til að takast á við það var ekki beinlínis heilbrigð; hann skipti manninum upp í líkama og sál, og lýsti líkamann sem óhjákvæmilega syndugan: „Ég veit, að ekki býr neitt gott í mér, það er, í holdi mínu. […] Ég aumur maður! Hver mun frelsa mig frá þessum dauðans líkama?” Síðar átti kristnin eftir að þróast út á brautir hatrammrar baráttu gegn syndinni á nákvæmlega þessum grundvelli, að svo lengi sem við búum á þessari Jörð getum við aldrei yfirstigið syndina og verðum því að streitast á móti henni og jafnvel hatast út í allt það sem holdlegt er – sem er langt í frá líklegt að hafi verið markmið Jesúsar Krists sjálfs með boðskapi sínum. Aftur ber hér að impra á því að andlegur þroski snýst um að sameina andstæður, og því er skipting af þessu tagi á hinu holdlega og hinu andlega upp í algjörar og ósamræmanlegar andstæður tæpast gott upp á andlegan þroska. Þetta er einungis enn ein leiðin til að forðast að horfa í augu við sjálfan sig.

Það er líklegast best að árétta strax í upphafi að þetta er ekki venjuleg bloggfærsla. Reyndar er það úrdáttur – nærri lagi væri að segja að þetta sé óvenjulegasta bloggfærsla sem ég hef skrifað hingað til – og líka sú sem einna erfiðast er að skrifa.

Málið er nefnilega að þessari færslu er ætlað að segja frá stórmerkilegri reynslu sem ég varð fyrir nýlega; reynslu sem gjörbylti heimsmynd minni. Hér þvælist þó eitt vandamál fyrir, sem er það að reynslan er svo óvanaleg, margþætt og flókin að engin ein bloggfærsla gæti nokkru sinni gert henni tæmandi skil. Hún stendur reyndar enn yfir, og mér finnst líklegt að hún muni halda áfram að standa yfir með einhverjum hætti allt fram til dauðadags míns.

Samt sem áður verður maður víst að byrja einhvers staðar, og það er líklegast best að byrja bara á byrjuninni – og byrjunina er víst að finna í því hvernig reynslan hófst.

Þetta hófst þegar ég las bók sem heitir Aldrei aftur meðvirkni í íslenskri þýðingu. Þetta er bók eftir Melody Beattie sem heitir á frummálinu Codependent No More. Ég rakst á hana fyrir liðlega mánuði í bókabúð þegar ég var að kaupa afmælisgjöf handa vinkonu minni, og þar sem ég hafði lengi vel verið áhugasamur um þetta fyrirbæri, meðvirkni, og talið mig hrjást af því, þá ákvað ég að kaupa hana handa sjálfum mér. Þetta reyndist stórmerkileg bók sem mér fannst lýsa ansi nákvæmlega mínum helstu kvillum og göllum. En, eins og ég segi þá gerðist um leið eitthvað annað og mun dýpra. Ég breyttist, nánast á einu augabragði. Kvíði minn áhyggjur, og þráhyggjur hurfu út um gluggann. Hugur minn varð skarpari og ég hafði aukna andlega og líkamlega orku til að gera hvað sem ég vildi. Ég fann mun betur fyrir líkama mínum og þörfum hans og breytti því gjörsamlega um mataræði og lífstíl almennt. Ég varð meðvitaðri um umhverfi mitt og þörfina á því að hafa það hreint og snyrtilegt – sem og tæknilega getu, þolinmæði og áhuga til að sinna þeim verkum sem þarf til að halda því þannig.

Í raun má í stuttu máli segja að það er eins og meðvitund, undirvitund og líkami hafi runnið saman hjá mér í heildstæðari einingu – eða það er allavega ein leið til að lýsa þessu. Áhrifin voru eins og ég segi mjög snögg og að því er virðist varanleg; ég er allavega ekki dottinn enn aftur í gamla farið, og sé í raun ekki hvernig það væri mögulegt þegar ég hef kynnst þessari glænýju hlið á mér.

En sögunni lýkur ekki hér. Langt í frá. Þessari persónulegu breytingu fylgdu mjög sérkennilegar upplifanir sem ég ætla nú ekki að fara út í smáatriðum hér; kannski ekki síst af því ég geri mér fulla grein fyrir að margt af þessu hljómar hálfklikkað. Engu að síður er ég algjörlega heill á geði, og í raun miklu heilli en ég var – enda er ég já, heill almennt. Heilbrigði er einmitt það að vera heill; óskiptur. Þó ég fari ekki út í smáatriði að þessu sinni verð ég þó víst að segja eitthvað. Grunnpunkturinn er líklegast mér fannst þessar upplifanir gefa mér ákveðin og sterk skilaboð um eðli tilverunnar í heild sinni. Samt sem áður má sennilegast ekki kalla þær yfirskilvitlegar; þær voru einungis í formi undarlegra 'tilviljanna', sem og mjög óvanalegra en sterkra tilfinninga innra með mér.

Líklegast er best að hreinlega telja upp hvaða skilaboð um eðli tilverunnar mér finnst að hafi verið innprentuð (smátt og smátt) í heila minn hingað til í gegnum þessa reynslu alla:

- Lífið er ekki tilgangslaust; það er samofin heild þar sem allar lífverur, ekki síst mannverur, eru samtengdar á mjög djúpan hátt. Í raun er allur heimurinn órofin heild; flókinn vefur þar sem vitundin spilar lykilhlutverk. Í raun er kannski óvitlaust að halda því fram að heimurinn sé í raun vitund. Hið allra minnsta er vitundin miklu mikilvægari hluti af heiminum en hörðustu efnishyggjumenn telja hana vera.

- Tilviljanir eru ekki til, eða allavega fátíðari en margur gæti haldið. Vefur tilverunnar er uppfullur af uppákomum sem hafa mikla og ríka merkingu ef maður er vakandi fyrir þeim og les rétt í þær.

- Persónuleg upplifun er lykilatriði í tilverunni. Þó til séu ákveðnar hlutlægar staðreyndir, og hin vísindalega aðferð virki stórvel til að leiða þær í ljós, þá er það endanlega alltaf undir einstaklingnum komið hvernig hann túlkar staðreyndir. Þess fyrir utan er afar, afar margt í tilverunni sem engin leið er til að smætta niður í hlutlægar staðreyndir. Tilfinningar og reynsla hafa raunverulega tilvist og verða vel líklega aldrei skýrðar að fullu með því að krukka í hinu efnislega.

- Í þessum vefi tilverunnar er innifalinn undirliggjandi, djúpur veruleiki sem erfitt er að átta sig á – og í raun eru til margar túlkanir og lýsingar á honum. Mér líst þó einna best á túlkun Carls Jungs (mikils meistara sem ég hef lengi haft mætur á); hann kallaði þetta Unus mundus. Ég er ekki síst hrifinn af þessu af því hugtakið hljómar svo svalt.

- Innsýn í ofangreindar staðreyndir er rótin að trúnni. Sú staðreynd að trúin finnur sér mismunandi farveg í mismunandi heimshlutum er menningarlegs eðlis, en rótin er sú sama – og vissulega er öll þessi fjölbreytni auðvitað líka hreinlega hlutur af vef tilverunnar. Þessir farvegir eru þó að mínu mati misgóðir; þeir lýsa þessum vef tilverunnar misvel, og eru líka misuppbyggilegir. Einna verst er þegar trúin verður hluti af valdakerfi og notuð til að halda fólki niðri og kúga. Í gegnum söguna finnast þess mýmörg dæmi, og því miður nýleg jafnt sem gömul. Hættumerkin sjást í því þegar einhver hópur fólks tekur upp á því að gerast sérlegir túlkendur trúarinnar og brjóta niður tækifæri fólks til að öðlast djúpar og persónulegar trúarupplifanir. Þetta gerðist til að mynda með kristnina, sem í upphafi var notuð til að brjóta niður rotið valdakerfi Rómarveldis, en varð síðan gerð að valdakerfi sjálf – og það er þróun sem enn hefur ekki verið undið ofan af. Þetta tel ég þó sögulega nauðsyn, og einnig órofa hluta af vef tilverunnar.

- Sú sögulegu trúarbrögð sem einna næst hafa komist því að lýsa þessum vef tilverunnar eru austræn, til að mynda Búddismi. Í Búddisma er talað um að hægt sé að ná svokallaðri uppljómun, sem gefur manni djúpa innsýn í eðli veruleikans. Eftir að hafa kynnt mér það fyrirbæri í þaula og borið saman við mína eigin reynslu er ég ekki fjarri því að þetta hafi hent mig, og það þá algjörlega án þess að ég hafi stefnt af nokkru því líku! Þetta er þó vissulega sagt í töluverðri varfærni, þar sem ég er hógvær maður – en staðreyndirnar er erfitt að hundsa. Þess fyrir utan breyta mismunandi mögulegar túlkanir á þessari reynslu minni engu um það að hún er raunveruleg, og stórkostleg.

Eins og fram hefur komið þá gæti ég skrifað miklu, miklu meira um þetta stórmerkilega mál – og mun án efa gera það síðar. Þetta læt ég þó gott heita í bili, þar sem þetta er örugglega feykinóg fyrir lesendur að melta. Það er allavega næsta víst að þetta er mjög stór biti fyrir mig sjálfan að melta!

Ég verð að biðjast afsökunar. Um daginn atvikaðist það að Klónn FGO-5 af mér komst óvart inn á þing og flutti þar ræðu, þar sem hann fór út á hálan ís í ummælum sínum um Landsdóm. Þar sagði hann meðal annars:

,,Ég er sammála því sem fram kom í ræðu Jóhönnu Sigurðardóttur, forsætisráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur, að það sé verulegur vafi á því að sá málatilbúnaður sem hér liggur fyrir standist ekki lágmarkskröfur mannréttindareglna, meginreglna sakamálaréttarfars og þær grundvallarreglur sem fylgt er í réttarríkjum um réttláta málsmeðferð."

Eins og fram hefur komið í skrifum mínum á þessari heimasíðu og í blaðagreinum þá er ég ekki alltaf sammála sjónarmiðum Klóns FGO-5. Síður en svo.

Í lögum um Landsdóm er hvergi tekið fram, að nokkur sérstakur undanþarfi þurfi að vera að því, að Alþingi ákveði að leggja fram kæru á hendur ráðherrum. Ferlið er skýrt; samþykkt þingsályktun ein og sér dugir til að forseti þingsins sendi forseta Hæstaréttar tilkynningu um að Alþingi hafi ákveðið að höfða mál á grundvelli laganna. Ekkert er tekið fram í lögunum um til hvaða sjónarmiða þurfi að horfa þegar sú þingsályktun er lögð fram, eða um hvernig staðið skuli að samningu hennar yfir höfuð. Allt tal um mannréttindareglur, reglur sakamálaréttarfars, og grundvallarreglur réttarríkja er því merkingarlaust rugl. Valdheimild og skylda hvers þingmanns fyrir sig er afdráttarlaus; þegar þingsályktunartillaga um málshöfðun á grundvelli laga um Landsdóm er lögð fyrir þingið er það ávallt gert í fullu samræmi við lögin samkvæmt þeirra hljóðan, og þingmanni ber því að kjósa um efnisatriði hennar út frá sinni eigin sannfæringu.

Menn geta haft skoðanir á því hvort þannig eigi reglurnar að vera eða ekki. En það er ekki hægt að loka augunum fyrir því að svona eru þær, hvort sem mönnum líkar það betur eða verr.

- Sigurður Kári Kristjánsson

Líklegast hefur það ekki farið framhjá mörgum að Björgólfur Thor Björgólfsson hleypti nýverið af stokkunum vefsíðu þar sem hann leitast við að útskýra viðskiptaferil sinn hérlendis út frá sinni eigin hlið. Strax frá upphafi var ljóst að þetta framtak væri tvíeggjað sverð, og að halda yrði mjög fimlega á því sverði til að það yrði Björgólfi og ímynd hans til gagns fremur en skaða.

Af þessum sökum þykir mér með hreinum ólíkindum að sjá á þessari síðu jafn augljósar rangfærslur og blasa við í umfjöllun um Icesave og innstæðutryggingar:

Þegar í ljós kom að viðbrögð stjórnvalda við falli Glitnis í lok september 2008 leiddu til þess að hæfismat á öllu íslenska bankakerfinu var lækkað og sá möguleiki varð ljós hjá þeim sem næst málum stóðu að íslensku viðskiptabankarnir gætu fallið vöknuðu spurningar um tryggingar innlána. Björgólfur Thor Björgólfsson veit að bankastjórar Landsbankans og sérfræðingar þeirra litu svo á þann 6. október 2008, – á síðasta starfsdegi sínum, að innistæður viðskiptavina bankans væru á ábyrgð bankans og þær fyrst og fremst tryggðar með eignum hans. Ekki var þannig litið á að íslenska ríkið væri ábyrgðaraðili innistæðna, hvorki í útibúum á Íslandi né erlendis og þá heldur ekki í dótturfélögum.

Það er ekki alls kostar rétt að spurningar um tryggingar innlána í íslenskum bönkum hafi ekki vaknað fyrr en Glitnir féll í september 2008. Hið rétta er að innstæðutryggingar höfðu verið í umræðunni meira og minna allt árið, ef ekki lengur. Það er allavega morgunljóst að þegar breska ríkið tók yfir bankann Northern Rock í febrúarmánuði, þá olli það töluverðri ókyrrð meðal breskra sparifjáreigenda, sem eðlilega óttuðust að fleiri bankar gætu fallið í kjölfarið, og vildu því hafa á hreinu hvernig innstæðutryggingum hjá hinum ýmsu bönkum þarlendis væri háttað. Þetta ætti að vera það augljóst atriði að ég tel mig ekki einu sinni þurfa að birta heimildir fyrir því – enda mun ég koma að þessu að nokkru leyti síðar í pistlinum hvort eð er.

Annað sem má setja stórt (jafnvel enn stærra) spurningamerki við úr þessari tilvitnun er sú fullyrðing að innan Landsbankans hafi menn verið með það alveg á hreinu við fall bankans að íslenska ríkið bæri ekki ábyrgð á innstæðum sparifjáreigenda hjá Landsbankanum. Þetta stangast nefnilega á við það sem þegar hefur komið fram í hinni ágætu skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis, nánar til tekið kafla 18.2.3. Þar er til að mynda fjallað um fund bankastjóra Landsbankans og bankastjóra Seðlabankans þann 31. júlí 2008:

Við skýrslutöku fyrir rannsóknarnefnd Alþingis var Halldór J. Kristjánsson nánar spurður út í fyrrgreindan fund með bankastjórn Seðlabankans. Halldór viðurkenndi að þá Davíð Oddsson hefði greint á um ábyrgð Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta. Um þetta sagði Halldór: „Ég var alltaf þeirrar skoðunar að við einhvers konar „normal“ aðstæður að þá væri „Evrópudírektívið“ þjóðréttarlegar skuldbindingar, svona „hobbí-lögfræðingur“ eins og ég, mér fannst það blasa við, að á bak við þessar tuttugu þúsundir. En ég er algjörlega sammála þeim í þessu sem segja að það megi draga mjög í efa hvort hún eigi við þegar kerfishrun verður og ég man eftir því að það var eitthvað sem hollenski seðlabankastjórinn hélt fram við okkur þegar við töluðum við hann að svona sjóður væri til að taka á einstökum áföllum en ekki kerfishruni. Ég var hins vegar á þeirri skoðun að samkvæmt lögunum um Tryggingarsjóðinn hefur Tryggingarsjóðurinn heimild til að taka lán, sem er nýtt til þess að greiða og ég leit þess vegna þannig á að miðað við þjóðréttarlega stöðu tilskipunarinnar þá bæri sjóðnum að taka slíkt lán og reyna að uppfylla skuldbindingar sínar. Og þegar menn eru að reyna að velta fyrir sér, þegar reynir á svona sjóð, þá eru menn náttúrulega aldrei að gera ráð fyrir altjóni, heldur að það sé eitthvert endurheimtuhlutfall, vonandi sem allra mest. En það var nú bara þessi „debatt“ sem við tókum um eðli þessara ábyrgða og Seðlabankinn og sérstaklega formaður Seðlabankastjórnarinnar hafði þennan skilning og mér fannst hann fullþröngur hjá honum, þótt ég viðurkenndi alveg meginsjónarmiðið.“

Sérstaklega er athyglivert að bankastjóri Landsbankans segist þarna alltaf hafa verið þeirrar skoðunar að innstæðutryggingar fælu í sér þjóðréttarlegar skuldbindingar. Þetta er afar erfitt að samræma við þá fullyrðingu að bankastjórar Landsbankans hafi ekki verið í neinum vafa um það þann 6. október 2008 að ríkið bæri enga ábyrgð á nokkrum innstæðum bankans. Þess fyrir utan er ögn síðar í skýrslunni sagt frá bréfi sem Landsbankamenn sendu Fjármálaeftirlitinu þann 17. ágúst 2008, þar sem þeir virðast telja að óvissa um ríkisábyrgð á innstæðutryggingum sé nokkuð sem sé einungis (og ómaklega) til staðar erlendis, og að réttast væri að hérlend stjórnvöld lægðu öldur með því að árétta að ríkið bæri ábyrgð á skuldbindingum tryggingarsjóðsins:

Loks segir í bréfinu: „Eitt þeirra atriða sem Landsbankinn verður var við og sem fyrst kemur upp í umræðu erlendis er vantrú aðila á íslenska innlánstryggingarsjóðinn sem (vegna skorts á eignum) er talinn ótrúverðugur. Það væri mjög til bóta fyrir kerfið í heild ef tekinn væri af allur vafi um ábyrgð ríkisins á skuldbindingum sjóðsins og myndi auðvelda bönkunum mjög að verjast þeirri ósanngjörnu gagnrýni sem núverandi óvissa býður upp á. Ef til [vill] ætti ábending FME.til stjórnvalda í þessa veru rétt á sér.“

Hér er því að dragast upp frekar greinileg mynd sem er í beinni andstöðu við það sem haldið er fram á vefsíðu Björgólfs Thors. Fleira má tína til, svo sem þessa frétt um bréf frá 23. september 2008, þar sem bankastjórar Landsbankans fögnuðu því að íslensk stjórnvöld höfðu einmitt tekið sig til og áréttað hlutverk og skuldbindingar ríkisins varðandi innstæðutryggingarnar.

Við þetta bætast skýrar heimildir um að Landsbankamenn hafi verið iðnir við það, í kjölfar áðurnefndra áhyggna breskra sparifjáreigenda um innstæðutryggingar, að árétta að Icesave væri algjörlega öruggt og vel varið af íslenska ríkinu. Ein sú magnaðasta er þessi hér, frá því í apríl 2008, þar sem ónefndur talsmaður Icesave 'útskýrir' málið:

“Icelandic banks pay into a fund which is set aside to be paid out for compensation should it be needed – the UK scheme doesn’t have this and could therefore technically take longer than the Icelandic scheme!” (Note from Martin: The UK scheme is set up to call money in if needed, rather than work on a pot of money system).

All talk of compensation schemes is purely hypothetical because they have never been used, but given the above, there is no reason to assume that the Icelandic scheme would be any more complicated or take longer.

In the extremely unlikely event that the Icelandic government wasn’t in a position to meet all claims, all the Nordic countries have an arrangement where they will step in and help any one of the participating countries that are in trouble so there is an additional layer of reassurance and cover.

If you could make it clear that Icesave customers are fully protected up to £35k the same as customers of any UK bank and that they will be paid as quickly I’d be very grateful!”

Hér virðist enginn vafi ríkja á ábyrgð ríkisins; einungis er talað um þann (gríðarlega ólíklega!) möguleika að íslenska ríkið gæti ekki borgað allar innstæðutryggingar, en því greinilega tekið sem gefnu að því bæri að gera það. Vissulega er þetta svar ekki beint frá stjórnendum bankans komið, en hins vegar er mjög erfitt að ímynda sér að hinn ónefndi starfsmaður bankans sem það skrifaði hafi ekki gert það í samræmi við einhverja almenna línu sem lögð var innan bankans um hvernig ætti að svara fyrirspurnum um innstæðutryggingar.

Eina ályktunin sem má með góðu móti draga af gögnunum er því þessi: Stjórnendur Landsbankans brugðust við efasemdum sem upp komu um innstæðutryggingar snemma árs 2008 með því að 'árétta' það fyrst sjálfir gagnvart viðskiptavinum sínum að innstæður þeirra væru að fullu tryggðar af íslenska ríkinu, en svo þegar það virkaði ekki nógu vel til að lægja öldur vildu þeir fá hérlend stjórnvöld til að taka þátt í að 'árétta' þetta atriði í eitt skipti fyrir öll. Þetta var væntanlega liður í því að verja bankann falli og bæta ímynd hans erlendis með því að reyna að fá íslensk stjórnvöld til að gerast bakhjarl hans með eins mörgum leiðum og menn gátu upphugsað.

Ofangreindar staðreyndir eru í hrópandi ósamræmi við það sem fullyrt er á vefsíðu Björgólfs Thors, þar sem í veðri er látið vaka að stjórnendur Landsbankans hafi verið með það á tæru að ríkið bæri ekki ábyrgð á innstæðum bankans, og að stjórnvöld hafi upp úr hruninu gert ríkið ábyrgt fyrir bankainnstæðum nánast í óþökk stjórnenda bankans, eða hið minnsta algjörlega án þeirra atbeina (þessi vitleysa er nánar reifuð hér).

Ekki er því annað að sjá en að í þessum efnum sé á síðu Björgólfs Thors reynt að fegra hlut Landsbankans verulega á kostnað stjórnvalda með bíræfnum rangfærslum. Vissulega ógildir þetta ekki sjálfkrafa allt sem á síðunni stendur – en þetta gefur svo sannarlega tilefni til að skoða það allt saman með afar gagnrýnum huga.

Prófessor Hannes Hólmsteinn Gissurarson ritaði í gær pistil um efni sem mér hefur lengi verið hugleikið (og þar eru heimatökin það hæg að nóg er að benda hreinlega á síðustu færslu þessa bloggs), sem er styrkir til stjórnmálaflokka. Í niðurlaginu kallar hann eftir mótrökum, og það sjálfsagt að verða við þeirri bón.

Meginröksemd prófessorsins er einföld – að það sé 'eðlilegt' að hlutafélög styrki flokka sem eru hlynntir viðskiptafrelsi (hvað varðar Ísland vill prófessorinn meina að þetta eigi við um Sjálfstæðisflokkinn einn flokka), en 'óeðlilegt' að þeir styrki flokka sem eru minna hlynntir viðskiptafrelsi. Ástæðuna segir hann þá að það þjóni hagsmunum hluthafa fyrirtækjanna að í valdastöðum séu aðilar sem vinna að viðskiptafrelsi, en þegar hlutafélag styrkir aðila sem ekki vinna að viðskiptafrelsi, þá sé verið að falast eftir óeðlilegri fyrirgreiðslu.

Hér er sitthvað athugavert.

Það sem einna helst stingur í augun er notkunin á hugtökunum 'eðlilegt' og 'óeðlilegt'. Einhverra hluta vegna telur prófessorinn 'eðlilegt' að stjórnendur hlutafélags vinni að hagsmunum hluthafanna með því að stuðla að góðu viðskiptalífi almennt, en 'óeðlilegt' að þeir vinni að hagsmunum hluthafanna með því að stuðla að því að félagið fái einhverja sérmeðferð. Reyndar segir hann stjórnendurna í síðari tilfellinu vera að vinna gegn hagsmunum hluthafanna með því að styðja þá sem eru fjandsamlegir atvinnulífinu, en hann útskýrir í engu hvers vegna téðir stjórnendur ættu þá að taka ákvarðanir af þessu tagi. Jú, það hlýtur einmitt að vera vegna fyrirgreiðslunnar; stjórnendurnir meta það sem svo að heildarhagsmunum félagsins sé best borgið, njóti hennar við. Þess vegna hlýtur í báðum tilfellum að vera um nokkuð 'eðlilegan' gjörning að ræða, út frá sjónarhorni stjórnendanna (ef þeir fylgja því boði Friedmans að eina siðferðisskylda þeirra eigi að vera að hámarka arð til hluthafanna) – sem er í raun eina sjónarhornið sem prófessorinn athugar.

Þá komum við einmitt að öðru sem er athugavert; hinu þrönga sjónarhorni prófessorsins almennt. Hann tekur til dæmis enga afstöðu til þess hvort að það sé 'eðlilegt' út frá lýðræðis- og réttlætissjónarmiðum að í óþvinguðu umhverfi (sbr. það umhverfi sem flokkar og fyrirtæki bjuggu við hérlendis fram að árslokum 2006) dæli hlutafélög frekar fjármagni í þá flokka sem eru almennt 'fyrirtækjavænir', en hinir flokkarnir þurfi þá að svelta. Þar sem hann gagnrýnir þetta fyrirkomulag í engu (og þar sem ég man ekki til þess að hann hafi nokkurn tímann gagnrýnt það yfir höfuð) er freistandi að álykta sem svo að prófessorinn sjái ekkert athugavert við það í sjálfu sér; að fyrst og fremst vaki fyrir honum að sýna fram á að styrkir til Sjálfstæðisflokksins í gegnum tíðina hafa að mestu verið 'eðlilegir', en styrkir til Samfylkingarinnar 'óeðlilegir'. Þegar maður hugsar kenninguna hins vegar í víðara samhengi rifjast óhjákvæmilega upp fyrir manni hugtak úr eldri pistli prófessorsins, en það er auðræði, eða plútókratía. Í Wikipediagreininni um það fyrirbæri segir meðal annars: "The influence the wealthy minority of the population has over the political arena includes campaign contributions …". Hvort sem ætlunin er að kaupa sér pólitíkusa sem eru hlynntir viðskiptafrelsi, eða pólitíkusa sem veita fyrirtækinu fyrirgreiðslu, þá hlýtur að vera nokkuð ljóst að í báðum tilfellum eru stjórnendur fyrirtækis að nota auð fyrirtækisins til að hafa áhrif á hið pólitíska landslag. Á velli hinnar frjálsu samkeppni hugmynda er vandséð hvaða rúm er fyrir slíka feitra bitlinga einnar hugmyndafræði til handa, nema menn hafi ekki meiri trú á lýðræðinu en svo, að þeir telji að halda verði ákveðinni hugmyndafræði uppi með auðvaldi í skjóli hömluleysis og leyndar. Þó má nú segja að þetta sé allt saman í raun mjög í anda frjálshyggjunnar; svo lengi sem allir hafa óheft frelsi til athafna (í þessu tilfelli frelsi til að halda uppi ákveðnum flokkum með leynd – gleymum eitt augnablik að frjáls samkeppni hugmynda er að sama skapi skert með þessu, sem og frelsi kjósenda til að taka upplýstar ákvarðanir) er ekki hægt að setja út á það, þó niðurstöðurnar af því séu óréttlátar.

Mun fleira mætti segja um pistilinn og það sem er athugavert í honum, en einhvers staðar verður að láta staðar numið. Eitt þó að lokum. Prófessorinn ritar meðal annars eftirfarandi, þegar hann reynir að draga mörkin á því hvað eru óeðlilegir styrkir til hægriflokka, og hvað ekki: „Þótt styrkir fyrirtækja til Sjálfstæðisflokksins og sjálfstæðismanna séu rökréttir, á sama hátt og þeir eru órökréttir til vinstri flokka og vinstri manna, er annað mál, að slíkir styrkir mega auðvitað ekki verða svo háir, að einstakir aðilar öðlist úrslitaáhrif, eignist menn með húð og hári.“ Í þessu sambandi er áhugavert að skoða til að mynda tengsl sjávarútvegsfyrirtækja við Sjálfstæðisflokkinn, líkt og lesa má um t.d. hér. Hér er vel hugsanlega um sértækt dæmi um ívilnun í hið frjálsa markaðstorg hugmyndanna að ræða – þar sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur löngum staðið dyggan vörð um núverandi kvótakerfi í sjávarútvegi, þá má vel ímynda sér að tilgangur sjávarútvegsfyrirtækja með því að styrkja flokkinn sé ekki síst að halda því kerfi uppi með tilstilli auðmagnsins, og þá á kostnað lýðræðislegra leikreglna og frjálsrar samkeppni hugmynda.

Um þessar mundir er vinsælt að segjast hafa varað við hinu og þessu fyrirfram sem nú er alkunna. Ég ætla mér formlega að skipa mér í þann hóp.

Lengi vel talaði ég fyrir því að fjárframlög til stjórnmálaflokka ættu að vera öllum borgurum landsins sýnileg. Þetta má sjá til að mynda í þessum pistli, sem skrifaður var um svipað leyti og verið var að setja lög um þessi fjárframlög, og ákveðnir flokkar voru að keppast við að sanka að sér risastyrkjum í skjóli leyndarinnar, á meðan færi gafst enn á því (þetta síðara er reyndar nokkuð sem er nýlega komið fram).

Málið er hins vegar, eins og sjá má af málflutningi Heimdellinganna í þessum efnum, að pólitíkusarnir sjálfir voru ekki par hrifnir af þessari hugmynd. Ég leyfi mér að fullyrða að Sjálfstæðismenn hafi barist einna hatrammlegast gegn breytingum á þessu sviði.

Sú barátta nær langt aftur, líkt og lesa má um hérna. Þarna sést að á sínum tíma var helsta framlag formanns flokksins til umræðunnar sú að leggja til að fyrirtækjum yrði alfarið bannað að styrkja stjórnmálaflokka. Samt sem áður viðurkenndi hann í sömu andrá að hinir flokkarnir myndu líklegast aldrei fallast á slíkt fyrirkomulag, þar sem þeir gætu ekki rekið sig án þeirra (og afstaða Heimdellinga hvað þessi mál varðar fáeinum árum síðar bendir til þess að þessi hugmynd hefur væntanlega ekki heldur notið hljómgrunns innan alls Sjálfstæðisflokksins sjálfs). Til að færa 'sönnur' á að Sjálfstæðisflokkurinn þægi ekki framlög í óhóflegum mæli benti hann á að Sjálfstæðisflokkurinn gæti hins vegar vel rekið sig án framlaga frá fyrirtækjum.

Þetta er sami flokkur og fékk um 330 milljónir króna í slíkum framlögum á fimm ára tímabili (til aðalskrifstofunnar eingöngu, eins og sjá má hér – enn er nokkuð á huldu hversu mikið vantar þarna inn í til að tölurnar séu fyllilega samanburðarhæfar við tölurnar frá Samfylkingu og Framsóknarflokki). Allt undir skjóli þeirrar leyndar sem Davíð Oddsson og Heimdellingarnir vörðu með kjafti og klóm. Þá er það stóra spurningin – af hverju var flokkurinn að þiggja svona gríðarháa styrki fyrst hann gat vel rekið sig án þeirra?

Fyrir liggur nú á Alþingi nýtt frumvarp um fjölmiðla. Frumvarpið er ítarlegt mjög, og ekki er ætlunin í þessum pistli að gera þeim tæmandi skil. Ætlunin er þvert á móti einungis sú að tæpa á pistli nokkrum eftir fjölmiðlaspekúlantinn Óla Björn Kárason, þar sem hann bölsóttast út í valdar greinar frumvarpsins. Gömlu vinir hans, smáfuglarnir á AMX, taka síðan upp kvak hans hér.

Eitt smávægilegt atriði virðist Óla Birni hins vegar hafa yfirsést. Nú er það nefnilega svo, að með þessu nýja frumvarpi er meðal annars verið að leggja niður hin gömlu útvarpslög, en um leið færa margt af því sem í þeim er yfir í nýju lögin. Skemmtilegt nokk þá eru þau atriði í nýja frumvarpinu sem Óli Björn kýs að agnúast út í, og nefna sem dæmi um hættulega forræðishyggju, í langflestum tilfellum tekin beint, eða nánast beint, úr gildandi útvarpslögum. Eftirfarandi samanburðarrannsókn, þar sem allar tilvitnanir Óla Björns í frumvarpið eru bornar saman við útvarpslög, ætti að vera upplýsandi.

1) "Fjölmiðlaþjónustuveitendur sem miðla myndefni í línulegri dagskrá skulu kosta kapps um að meiri hluta útsendingartíma sé varið í dagskrárefni frá Evrópu."

Í útvarpslögum stendur:

"Sjónvarpsstöðvar skulu kosta kapps um að meiri hluta útsendingartíma sé varið í íslenskt dagskrárefni og annað dagskrárefni frá Evrópu."

Í nýju lögunum er ekki tekið fram sérstaklega að íslenskt efni fellur undir efni frá Evrópu, væntanlega af því það er heldur augljóst.

2) "Fjölmiðlaþjónustuveitendur sem miðla myndefni í línulegri dagskrá skulu, eftir því sem unnt er, sjá til þess að minnst 10% af útsendingartíma, sbr. 2. málsl. 1. mgr. 33. gr., á ári hverju eða minnst 10% af árlegu dagskrárfé sé varið til evrópskra verka sem framleidd eru af sjálfstæðum framleiðendum."

Í útvarpslögum stendur:

"Sjónvarpsstöðvar skulu, eftir því sem unnt er, sjá til þess að minnst 10% af útsendingartíma, sbr. 2. mgr. 7. gr., á ári hverju eða minnst 10% af árlegu dagskrárfé sé varið til evrópskra verka sem framleidd eru af sjálfstæðum framleiðendum. Sjónvarpsstöðvar skulu leggja áherslu á að svo stór hluti af verkum sjálfstæðra framleiðenda sem unnt er sé sýndur innan fimm ára frá því að gerð þeirra lauk."

3) "Aðili sem telur að lögmætir hagsmunir hans, einkum æra hans eða orðspor, hafi beðið tjón af því að rangt hafi verið farið með staðreyndir í fjölmiðli hefur rétt til andsvara í viðkomandi miðli eða til annarra jafngildra úrræða.

…."

Í útvarpslögum stendur:

"Þeir aðilar, einstaklingar, félög eða stofnanir, sem telja að lögmætir hagsmunir þeirra, einkum orðspor og mannorð, hafi beðið tjón af því að rangt hafi verið farið með staðreyndir í útvarpsdagskrá, hafa rétt til andsvara á viðkomandi útvarpsstöð eða til annarra jafngildra úrræða. Andsvör skulu send út innan hæfilegs tíma frá því að rök voru færð fyrir beiðninni og á þeim tíma og með þeim hætti sem hæfir þeirri útsendingu er beiðnin tekur til."

Fjallað er um andsvararétt í nokkuð lengra máli í nýju lögunum en þeim gömlu, en eftir stendur að andsvararéttur er tryggður fyrir í útvarpslögum – og Óli Björn setur einmitt einna helst í þessu samhengi út á það að löggjafinn sjái ástæðu til að tryggja hann með lögum yfir höfuð.

3) "Viðskiptaorðsendingar [auglýsingar] og fjarsala skulu þannig gerðar að ekki valdi börnum siðferðilegum eða líkamlegum skaða. Í viðskiptaorðsendingum og fjarsölu er óleyfilegt að:
a. hvetja börn til þess að kaupa vöru eða þjónustu með því að notfæra sér reynsluleysi þeirra eða trúgirni,
b. hvetja börn til þess að telja foreldra sína eða aðra á að kaupa vöru eða þjónustu sem auglýst er,
c. hvetja börn til neyslu á matvælum og drykkjarvörum sem innihalda næringarefni og efni sem hafa næringar- og lífeðlisfræðileg áhrif og ekki er mælt með að séu í óhóflegum mæli hluti af mataræði, einkum fitu, transfitusýrur, salt/natríum og sykur,
d. notfæra sér það sérstaka trúnaðartraust sem börn bera til foreldra, kennara eða annars fólks, eða
e. sýna börn að tilefnislausu við hættulegar aðstæður."

Í útvarpslögum stendur:

"Útvarpsauglýsingar skulu þannig gerðar og fluttar að þær valdi ekki börnum siðferðilegum eða líkamlegum skaða. Í útvarpsauglýsingum er óleyfilegt að:
a. hvetja börn til þess að kaupa vöru eða þjónustu með því að notfæra sér reynsluleysi þeirra eða trúgirni,
b. hvetja börn til þess að telja foreldra sína eða aðra á að kaupa vöru eða þjónustu sem auglýst er,
c. notfæra sér það sérstaka trúnaðartraust sem börn bera til foreldra, kennara eða annars fólks eða
d. sýna börn að tilefnislausu við hættulegar aðstæður."

4) "Viðskiptaorðsendingar og fjarsala skulu vera auðþekkjanlegar sem slíkar og vera skýrt afmarkaðar frá öðru efni með þeim hætti sem best hentar því formi miðlunar sem notað er hverju sinni.
Duldar viðskiptaorðsendingar eru óheimilar. Í hljóð- og myndsendingum í viðskiptaskyni skal ekki beita tækni til að hafa áhrif á fólk neðan marka meðvitaðrar skynjunar.
Viðskiptaorðsendingar og fjarsala skulu ekki:
a. skerða virðingu fyrir mannlegri reisn,
b. fela í sér nokkra mismunun á grundvelli kynferðis, kynþáttar eða þjóðernis, ríkisfangs, trúarbragða eða trúarskoðana, fötlunar, aldurs eða kynhneigðar,
c. hvetja til hegðunar sem er hættuleg heilbrigði eða öryggi, eða
d. hvetja til hegðunar sem er í áberandi andstöðu við umhverfisvernd."

Í útvarpslögum stendur:

"Auglýsingar skulu vera auðþekkjanlegar sem slíkar og vera skýrt afmarkaðar frá öðru dagskrárefni með myndskilti eða hljóðmerki. Sama gildir um fjarsöluinnskot.
Duldar auglýsingar eru bannaðar, sem og dulin fjarsöluinnskot.
Í auglýsingum og fjarsöluinnskotum skal ekki beita tækni til að hafa áhrif á fólk neðan marka meðvitaðrar skynjunar."

Þarna er upptalningin á því hvað auglýsingar mega ekki innihalda vissulega ný af nálinni, og því má Óli Björn vel eiga andúð sína á þeirri nýjung óáreittur.

Hvað andúðina í garð annarra þeirra atriða sem hann agnúast út í verður hins vegar að varpa fram spurningunni: Af hverju var Óli Björn svona lengi að átta sig á því böli sem forræðishyggja löggjafans á sviði fjölmiðlunar er?

Það er alltaf jafn grátbroslegt að sjá sannanir þess hvað umræðan hér á Íslandi vill snúast um mikil aukaatriði, frekar en kjarna hvers máls.

Í fyrradag barst okkur frétt um yfirheyrslur hollenskrar rannsóknarnefndar yfir fyrrum framkvæmdastjóra eftirlitsdeildar Seðlabanka Hollands. Haft var eftir honum að í hvert sinn sem seðlabankinn hollenski hafi viðrað efasemdir um Icesave hafi upphafist 'hallelújakór' úr Seðlabanka Íslands. Gekk hann jafnvel svo langt að kalla þetta lygar.

Nú, tveimur dögum síðar, er svo að sjá að umræðan um þessa frétt snúist nánast eingöngu um hvort það hafi verið SÍ eða FME sem 'laug' að Hollendingunum, og hvort 'logið' hafi verið yfir höfuð. Þetta má sjá meðal annars hér, hér og hér.

Athygli hlýtur að vekja að meginásökuninni er með þessu í engu svarað – en hún er þessi, að smáatriðum og gildishlöðnu orðalagi á borð við 'lygar' slepptum: Í hvert einasta sinn sem íslenskir eftirlitsaðilar voru spurðir út í Icesave, og efasemdir viðraðar um ágæti þess, var svarið alltaf í hallelújakórsstíl; hér þótti engin ástæða til að hafa áhyggjur af stöðu Icesave, og blásið var á allar efasemdir.

Nú hlýtur það að vera svo að ef til væru einhver gögn sem sýndu fram á hið gagnstæða, sumsé, að íslenskir embættismenn á allavega einhverju stigi stjórnkerfisins hafi verið duglegir við að taka undir áhyggjur af Icesave, þá hljóta þau nú þegar að hafa komið fram. Þar liggur jú mikið við. Hafa slík gögn komið fram? Öðru nær. Það litla sem almenningi hefur birst bendir til hins gagnstæða – til þess að nokkuð gæti vel verið til í ofangreindum hallelújakórsásökunum. Þar má einna helst nefna margtilvísað minnisblað á vegum Seðlabanka Íslands frá því í febrúar 2008. Eftirfarandi má lesa þar um Icesave sérstaklega:

Moody’s hafði með sama hætti áhyggjur af öllum bönkunum, en þó einna mest af einum þætti, sem snýr að Landsbanka Íslands, en þar er um að ræða hve hinn mikli innlánsreikningur Icesafe [svo] kunni að vera kvikur og háður trausti og trúnaði á markaði og íslenska bankakerfinu, og jafnframt hve samkeppni á þessum markaði færi nú harðnandi vegna lokunar annarra markaða. Seðlabankamenn fóru yfir þau rök sem væru gegn því að þessi innlánsreikningur væri jafn ótraustur og Moody’s hefði áhyggjur af, en ekki er líklegt að öllum efasemdum þeirra hafi verið eytt.

Erfitt er að lesa úr þessu annað en það að SÍ hafi þarna litið á það sem hlutverk sitt að verja Icesave og eyða efasemdum um það, frekar en að hlusta á áhyggjur Moody's og bregðast við þeim. Er þetta ekki eitthvað aðeins annað meira en að gefa bara upp þær upplýsingar sem bankarnir gaukuðu að Seðlabankanum?

Þetta minnisblað sýnir, að ég tel, nokkuð svart á hvítu að lítið hafi verið hlustað á efasemdaraddir um Icesave að utan. Ég leyfi mér að slengja fram þeirri kenningu að þetta hafi verið línan á öllum stigum stjórnkerfisins – að Ísbjörg væri bókstaflega björg okkar, og því bæri að halda henni uppi með öllum mögulegum leiðum.

Er þetta ekki kjarni málsins? Tja, maður spyr sig …

P.S. Umræðan um að bankarnir hafi verið í því að ljúga að eftirlitsaðilum, og þeir hafi ekki gert neitt annað en að koma þeim röngu upplýsingum áleiðis til útlendinga í góðri trú er síðan kafli út af fyrir sig. Vel má varpa þar fram þeirri spurningu hvort hlutverk eftirlitsaðila sé einmitt ekki víðtækara en bara það að vera hlutlaus miðlari upplýsinga frá einmitt þeim sem þeir eiga að vera að fylgjast með.

Snemma árs 2007 byrjaði ég á gæluverkefni; tónlistarleik á vefnum þar sem spurningarnar áttu að vera búnar til á handahófskenndan hátt út frá upplýsingum af last.fm.. Ég eyddi nokkrum mánuðum í að skrifa kóðabúta sem sóttu upplýsingar þaðan, unnu úr þeim, og settu í gagnagrunn. Svo datt mér í hug að samkeyra þetta við upplýsingar af Wikipedia líka, þar sem oft eru upplýsingar um tónlistarflytjendur settar fram á stöðluðu formi þar, sem auðvelt er fyrir tölvukóða að lesa úr.

Annað skref var að skrifa gagnagrunnsskipanir og lógíkkóða til að velja spurningar af handahófi. Þar var að mörgu að huga, þar sem notendur áttu að geta stillt hvernig spurningar þeir vildu fá; síað bæði eftir vinsældum flytjenda og tónlistarstefnum.

Þessi skref tókust bæði bærilega, þó þó hafi auðvitað verið töluverð tímafrek.

Þriðja skref var að búa til boðlegt viðmót ofan á þetta allt saman. Þar strandaði ég. Það má líka vera að ég hafi bara verið útkeyrður og hafi þurft á hvíld frá þessu að halda. Engu að síður leið skammarlega langur tími þar til ég ákvað að draga þetta verkefni upp úr skúffunni og klára það; það var ekki fyrr en fyrir um það bil 2 – 3 vikum sem ég lét loksins af því verða. Árangurinn lét ekki á sér standa – mér tókst að yfirstíga tregðu mína til að setja upp viðmót, sem og bætti við virkni og endurbætti sitthvað sem ég gerði í skrefum 1 – 2. Afraksturinn er nú kominn á vefinn.

Ég veit ekkert um hversu vinsælt þetta verður, og svo sannarlega býst ég ekki við að græða neitt á þessu, en ánægjan af því að hafa klárað þetta eru svo sem góð verðlaun í sjálfu sér. Þar sem áður var ekkert er nú til þessi síða. Forritun er sköpun. Þess vegna heillar hún mig svo.